“Het was echt niet zo erg. Anderen hebben het veel zwaarder gehad.”
De cliënt zegt het tussen twee andere dingen door. Vlak, zonder nadruk, en ze gaat meteen verder. Jij blijft even hangen bij wat ze net vertelde, want het klonk niet als iets wat meeviel. Doorvragen voelt als aandringen. Laten liggen voelt als iets missen.
En ergens in je hoofd loopt een vraag mee die je zelden hardop stelt: is dit trauma, of niet?
Een woord dat steeds minder zegt
Trauma is in korte tijd een van de meest gebruikte woorden in onze sector geworden, en ver daarbuiten. Een breuk, een ontslag, een ouder die dronk, een ongeval, een moeilijke schooltijd: het heet allemaal trauma. Dat heeft een goede kant. Mensen durven er makkelijker over te praten, en lijden wordt minder snel weggewuifd.
Maar een woord dat alles benoemt, helpt je in het gesprek zelf weinig. Het zegt iets over wat er gebeurde, niet over wat het met deze persoon gedaan heeft. En het duwt je in een rol die je niet wil: inschatten of iets zwaar genoeg was om ernstig te nemen. Je cliënt doet ondertussen hetzelfde, in omgekeerde richting. Zij verantwoordt waarom ze er last van heeft, terwijl anderen het erger hadden.
Het DMM van Crittenden biedt een ander vertrekpunt. Niet de gebeurtenis staat centraal, wel wat het systeem ermee moest doen.
Gevaar is niet hetzelfde als trauma
In het DMM is gevaar het organiserende principe van hechting. Elk mens ontwikkelt strategieën om zichzelf te beschermen en om nabijheid te houden met wie bescherming kan bieden. Gevaar zelf is universeel. Elk leven bevat momenten waarop het systeem registreert dat er iets misloopt: een ziekte, een verlies, een ouder die kwaad werd, een periode waarin het thuis niet veilig aanvoelde.
Toch wordt niet elk gevaar trauma. Of het blijft plakken, hangt minder af van hoe zwaar de gebeurtenis was dan van wat er beschikbaar was op het moment zelf. Drie dingen maken het verschil.
Bescherming. Was er iemand die tussenbeide kwam, die het stopte?
Troost. Was er daarna iemand bij wie het lichaam weer tot rust kon komen? Dat is iets anders dan iemand die zei dat het wel meeviel.
Betekenis. Was er iemand die hielp begrijpen wat er gebeurde, die zei dat dit niet normaal was en niet jouw schuld?
Waren die drie er, dan heeft het systeem de ervaring samen met iemand kunnen ordenen. Waren ze er niet, of maar half, dan blijft ze onverwerkt staan. Dan zie je iemand die jaren later nog reageert op iets wat allang voorbij is.
Wij gebruiken hier graag de zone van naaste ontwikkeling van Vygotsky als kapstok. Vygotsky beschreef hoe een kind met de steun van een volwassene meer aankan dan alleen. Toegepast op het DMM betekent dat: hetzelfde gevaar kan iemand sterker maken wanneer er iemand naast staat, en te groot worden wanneer iemand er alleen voor staat. Dat is onze eigen synthese, geen onderdeel van het model van Crittenden, maar ze maakt voelbaar wat het DMM bedoelt.
De gebeurtenis vertelt je wat er te dragen viel, niet of het gedragen is.
Dat verandert iets aan beide kanten van het gesprek. Je cliënt hoeft niet meer te bewijzen dat het erg genoeg was. En jij hoeft het niet meer te wegen. De vraag wordt: wat kreeg je erbij, en wat niet?

Twee gezichten van dezelfde verstoring
Wat trauma vanuit het DMM vooral verstoort, is integratie. We verwerken informatie via twee kanalen: cognitie, wat je weet over volgorde, oorzaak en gevolg, en affect, wat je voelt en wat je lichaam registreert. In een veilige context werken die twee samen. Wanneer gevaar te groot was en niemand hielp om het te dragen, kan die samenwerking uiteenvallen. Het systeem gaat dan op één kanaal vertrouwen.
In onze training werken we met twee vaste casusfiguren die dat goed laten zien.
Andy vertelt over een moeilijke periode alsof hij een verslag voorleest. Jaartallen, volgorde, wie wat zei. Hij corrigeert zichzelf als een detail niet klopt. Jij voelt meer dan hij. Bij Andy bleef het cognitieve kanaal over: correct zijn, verklaren, structureren. Dat gaf grip toen het gevaarlijk was. Vandaag kost het hem nabijheid en beleving, maar het is geen tekort. Het is een strategie die werkte.
Chantal is het omgekeerde. Ze komt binnen en het verhaal stroomt. Veel emotie, sprongen in de tijd, het gisteren en het vroeger lopen door elkaar. Je krijgt alles, en toch geen verhaal dat samenhangt. Bij Chantal overheerst het affectieve kanaal. Gevoel en urgentie houden de ander dichtbij, en dat was ooit de manier om bescherming te krijgen.
Het ziet er tegengesteld uit. In beide gevallen werken denken en voelen niet meer samen. Daarom ziet trauma er bij verschillende mensen zo verschillend uit, en daarom helpt een lijstje symptomen je zo weinig.
Wat dat vraagt in het gesprek
Dit is geen recept. Wel een manier van kijken die je keuzes in tempo en taal kan richten.
Wie vooral via het cognitieve kanaal vertelt, heeft vaak weinig aan een snelle vraag naar gevoel. Voor Andy is “en hoe was dat voor jou?” geen uitnodiging maar een risico. Zijn systeem zet dan meestal nog meer controle in, of neemt afstand. In onze ervaring helpt het vaker om eerst aan te sluiten bij wat wel beschikbaar is: tempo omlaag, het gesprek klein en voorspelbaar maken, en beleving even op de radar zetten zonder er een opdracht van te maken.
Wie vooral via het affectieve kanaal vertelt, ervaart te vroeg ordenen vaak als afstand. Breng je bij Chantal meteen structuur aan terwijl zij nog in alarm zit, dan loopt de druk eerder op. Daar helpt het vaak meer om eerst aanwezig te blijven en te benoemen wat je ziet, één duidelijke grens te zetten die voorspelbaarheid geeft, en pas daarna samen één klein moment uit te lichten.
Het moeilijke is zelden dat je dit niet weet. Het moeilijke is het herkennen terwijl het gebeurt.
Achteraf, bij het verslag, zie je het patroon wel. In het gesprek zelf ben je aan het luisteren, afstemmen en het tempo bewaken, en dan is je eigen reflex al vertrokken: doorvragen bij de cliënt die alleen feiten geeft, of snel ordenen bij de cliënt die alles tegelijk vertelt.
Terug naar die ene zin
“Het was echt niet zo erg.” Vanuit dit kader is die zin geen conclusie, maar informatie. Misschien was er toen niemand die zei dat het wel erg was. Misschien is minimaliseren precies de manier waarop dit systeem leerde overeind te blijven. Wie alleen stond met gevaar en toch verder kon, heeft iets gepresteerd. Dat het vandaag iets kost, maakt dat niet minder waar.
De vraag die je meeneemt naar het volgende gesprek is dus niet of het erg genoeg was. Wel: wie was er, en wie niet?

Verder luisteren en verder oefenen
Wat je hier las, werken we in onze podcast De Praktijk Praat over Hechting verder uit in een tweeluik.
In aflevering 13 leggen we het kader. Waarom gevaar bij elk leven hoort en trauma niet. Hoe Billie een zwaar auto-ongeval kon plaatsen, omdat haar mama elke dag aan haar bed zat en ze er thuis gewoon over mocht praten. En wat er gebeurt met een kind dat na een vergelijkbaar ongeval thuiskomt in een gezin waar niemand er nog over spreekt. We werken de zone van naaste ontwikkeling verder uit: waarom bescherming op het moment zelf en troost nadien zoveel uitmaken, en waarom dat ook hoop geeft. En we vertellen er allebei iets persoonlijks bij. Sara vertelt over opgroeien in verschillende leefgroepen en het schild dat ze daar bouwde. Charline vertelt wat Mostar, de gevangenis en haar eigen praktijk haar leerden over de vraag wat eigenlijk ernstig is.
In aflevering 14, vanaf donderdag 12 november, gaan we naar het gesprek zelf. Je hoort trauma niet zozeer in wat iemand vertelt, wel in hoe het verteld wordt. We overlopen de vier markers waarmee we in onze training naar een gesprek kijken: de trigger, het lichaam, de relationele beweging en de taal. We hebben het over waarom een glad verhaal niet altijd een verwerkt verhaal is, en een chaotisch verhaal geen overdrijving. Over waarom het verhaal uit iemand willen halen vaak het omgekeerde bereikt van wat je wil. En over waarom verwerking bijna altijd zowel het lichaam als het verhaal nodig heeft, en dus vaak een samenwerking met collega’s vraagt.
Wil je oefenen met dat lezen in het moment zelf?
Schrijf je dan in voor onze reeks van vijf online masterclasses, met als eerste sessie gedrag lezen terwijl het zich afspeelt. Je volgt ze als reeks of los, met replay.
Alle info over de masterclasses
Verder met dit thema
Op de themapagina over trauma vind je alles wat we hierrond gemaakt hebben.