Er is één dossier dat ik steeds als laatste open.

Niet omdat het het zwaarste is. Wel omdat ik bij dat gesprek dingen doe die ik bij de andere gesprekken niet doe. Ik lees mijn notities twee keer in plaats van één keer. Ik neem me voor om vandaag wel die ene vraag te stellen. En dan zit ze tegenover me, het gesprek loopt vlot, ze denkt mee, ze formuleert scherper dan ik, en ik stel die vraag een halve minuut later dan ik van plan was. Of helemaal niet.

Als ze annuleert, voel ik opluchting. En meteen daarna schaamte over die opluchting.

Ik vermoed dat je weet over welk soort dossier ik het heb. Het traject dat op papier klopt. Ze komt altijd, ze werkt mee, er is geen crisis, er is geen conflict. En na drie maanden zit je met de vaststelling dat er niets bewogen is, en met het gevoel dat je dat niet hardop mag zeggen omdat er niets aanwijsbaars fout gaat. Toch zit het antwoord zelden in het dossier. Het zit in de werkrelatie zelf.

De vraag die ik mezelf jarenlang te laat stelde

Wij zijn opgeleid om bij zo’n traject naar de cliënt te kijken. Wat mis ik hier. Welke onderliggende problematiek zie ik over het hoofd. Welk kader heb ik nog niet geprobeerd. Welke opleiding moet ik nog volgen om dit wel te kunnen.

Ik heb die vraag jaren als eerste gesteld. Ik denk nu dat het de verkeerde eerste vraag is.

De betere vraag is deze: sinds wanneer doe ik het bij haar anders dan bij mijn andere cliënten?

Die vraag is beantwoordbaar. Je voorzichtigheid is namelijk niet altijd aanwezig geweest. Ze heeft een begindatum. Er is een gesprek geweest waarna jij iets bent beginnen inslikken, vertragen of vermijden, en meestal is er vlak daarvoor iets gebeurd in het contact. Een blik. Een stilte die anders voelde. Een reactie die net iets feller was dan je verwachtte. Een mail tussen twee sessies door.

Je hebt dat toen waarschijnlijk niet genoteerd. Maar je systeem heeft het wel geregistreerd, en het heeft zich aangepast.

Ik heb aan de andere kant van de tafel gezeten

Ik was vijftien toen ik begeleid wonen startte. Daarvoor waren er jaren leefgroepen. Ik heb in die periode veel hulpverleners zien komen en gaan, en ik kan je zonder aarzelen vertellen wie welk verhaal van mij kreeg.

De begeleider die zichtbaar ongemakkelijk werd bij stiltes, kreeg van mij een vlot verhaal. De begeleider die opgelucht keek als het goed ging, kreeg te horen dat het goed ging. De begeleider die vroeg of ik boos was, kreeg nooit te horen dat ik boos was.

Ik loog niet. Dat is precies het punt. Ik zat daar niet te manipuleren, ik was geen lastige tiener met een plan. Ik vertelde wat op dat moment veilig genoeg voelde om te vertellen, en ik wist zelf niet dat ik dat deed. Het gebeurde gewoon, in de eerste seconden, nog voor ik goed en wel zat.

En het verhaal dat ik dan gaf, was een goed verhaal. Samenhangend. Geloofwaardig. Er zat geen enkel signaal in dat het niet klopte, want het klopte ook. Het was alleen niet het verhaal dat toonde wat ik aan het regelen was.

Ik zeg dit niet om de hulpverleners van toen iets te verwijten. Ik zeg het omdat ik vandaag aan de andere kant zit, en omdat ik daar hetzelfde zie gebeuren zonder dat iemand het merkt.

Waarom je cliënt een ander verhaal geeft, en niet minder verhaal

Het Dynamisch Maturatie Model van Crittenden beschrijft werkmodellen als relatie- en contextspecifiek. Dat is het vierde element van het model, en het is er een dat vaak snel gelezen wordt terwijl er iets ongemakkelijks in zit.

Het betekent dat je cliënt geen algemene verwachting heeft over hulpverleners. Ze heeft er een over jou. Over hoe jij reageert wanneer ze iets zwaars zegt. Over wat er gebeurt als ze een sessie annuleert. Over de vraag of jij het aankan als zij het niet aankan.

Die verwachting is niet meegebracht van thuis en dan op jou geplakt. Ze wordt op dit moment opgebouwd, sessie na sessie, en jouw gedrag is de input. Elke keer dat jij die vraag niet stelt, levert je materiaal aan. Je bevestigt, zonder het te willen, dat die vraag hier inderdaad niet gesteld kan worden.

In aflevering 10 van onze podcast hadden Charline en ik het daarover: wanneer het contact onvoldoende draagt, valt een systeem niet stil. Het gaat niet zwijgen. Het gaat vertellen, maar iets anders.

Je krijgt niet minder verhaal. Je krijgt het verhaal dat klopt.

En als je op dat verhaal je hypothese bouwt, dan bouw je een correcte redenering op vervormd materiaal. Dat is een pak vervelender dan een verkeerde techniek kiezen, want aan een verkeerde techniek merk je tenminste dat ze niet werkt.

Waarom dit maanden onzichtbaar blijft

Omdat aanpassen werkt. Voor haar en voor jou.

De gevaarcyclus eindigt niet bij de bescherming zelf, maar bij de bevestiging. Iets voelt bedreigend, het systeem beschermt zich, er volgt opluchting, en daaruit trekt het systeem de conclusie: zie je wel, zo moet het. Dat is waarom patronen zo taai zijn.

Wat we minder vaak benoemen, is dat die cyclus in een therapeutisch contact door twee mensen loopt. Zij past zich aan jou aan, jij past je aan haar aan, allebei krijgen jullie er kortstondig rust voor terug. De sessie loopt vlot. Het verslag schrijft zichzelf. Niemand is boos.

Neem Chantal, de casusfiguur uit onze training die zich vooral organiseert rond nabijheid en lading. De vraag is niet wat Chantal doet wanneer je afrondt. De vraag is wat jij bent beginnen doen. Rond je iets vroeger af om de spanning voor te zijn, of net iets later om het niet hard te maken? Formuleer je je grens over berichten tussen sessies door zachter dan je ze bedoelt? En sinds wanneer?

Dat zijn de gegevens die je nog hebt. Ze staan niet in je dossier, maar je weet ze wel.

Wat ik nu doe voor ik naar de inhoud ga

Ik zeg niet dat je hierin iets moet. Ik vertel wat mij helpt op het moment dat ik merk dat ik ergens voorzichtig aan het worden ben.

Ik ga eerst drie dingen bij mezelf na. Welke vraag stel ik bij deze cliënt niet, terwijl ik ze elders wel stel. Welk tempo neem ik hier dat ik nergens anders neem. En wat voel ik in de vijf minuten voor ik afrond.

Pas daarna kijk ik naar het contact zelf, met drie hefbomen die telkens weer de meeste beweging geven.

Tempo omlaag. Het gesprek kleiner maken in plaats van dieper. Eén moment nemen in plaats van drie maanden overlopen.

Voorspelbaarheid omhoog. Hardop zeggen wat er gaat gebeuren en hoelang. Afspraken herhalen op een moment dat er geen spanning is, niet pas wanneer je ze nodig hebt.

Afstemming herstellen. Benoemen wat je ziet, zonder verklaring, en er een hypothese van maken in plaats van een conclusie. Iets als:

“Ik kan me vergissen, maar ik heb de indruk dat ik bij jou voorzichtiger ben geworden de laatste weken. Klopt dat volgens jou? En als het klopt, wanneer is dat volgens jou begonnen?”

Die laatste vraag is ongemakkelijk om te stellen. Ze is ook een van de weinige vragen waarop je een antwoord krijgt dat je nergens anders vandaan haalt.

Je twijfel is geen zwakte

Dat gevoel dat je te voorzichtig bent geworden bij één cliënt, is geen teken dat je je vak niet beheerst. Het is de eerste meting die je hebt over hoe veilig dat contact op dit moment werkelijk is.

Wie zich dat afvraagt, is aan het meten. Wie zich dat nooit afvraagt, mist de meting.

Verder met dit thema

In aflevering 10 van De Praktijk Praat over Hechting gaan Charline en ik dieper in op waarom je bij onvoldoende veiligheid een ander verhaal krijgt in plaats van minder verhaal.

Op de themapagina over de werkrelatie vind je alles wat we hierrond gemaakt hebben, van de gratis quiz tot het werkboek en de verdiepende module.

Bekijk het thema werkrelatie

Warme groetjes,
Sara